Manga: Japan in tekeningen

Stripwerper: mei – juli 2006

“Een onschuldig plaatje”
Manga, de benaming voor het Japanse stripverhaal, betekent letterlijk “beeldverhaal” of “onverantwoordelijk plaatje”. Eeuwenlang al is het in Japan traditie om door middel van tekeningen commentaar te leveren op maatschappelijke wantoestanden, of leden van de heersende klasse, zoals hebzuchtige edelen of luie monniken, op de korrel te nemen. Eind 19de eeuw komt Japan in contact met het Westerse stripverhaal. Kranten beginnen hun prenten in serie te publiceren, en tekstballonen doen hun intrede. De politiek figureert eveneens als dankbaar onderwerp. Sommige reeksen worden mateloos populair.

De vader van de moderne Manga
Na de Tweede Wereldoorlog wordt Japan overspoeld door Amerikaanse consumptiegoederen. Ook Manga’s ontsnappen niet aan de invloed van hun Amerikaanse tegenhangers, de zogenaamde “Comics”.
Osamu Tezuka, de vader van de moderne Manga, zorgt echter in zijn eentje voor de belangrijkste omwenteling in het genre tot op heden. Tezuka, geboren in 1928, is van opleiding eigenlijk geneesheer. In 1946, nog tijdens zijn studies, verschijnt zijn eerste publicatie: “Machan’s Diary” (Mahan no Nikkicho). Het succes komt een jaar later met “New Treasure Island” (Shin Takarajima). De volgende 15 jaar tekent Tezuka een uitgebreid oeuvre bij elkaar dat allerlei genres omvat: science-fiction, horror, dierenverhalen, … . Tevens adapteert hij verschillende klassiekers uit de wereldliteratuur. Onder andere “Faust”, “Schuld en Boete” en “Reis rond de Wereld in 80 Dagen” worden in een Manga-vorm gegoten.
Wanneer hij in 1961 zijn eigen productiehuis, de Mushi Studios opstart, moet zijn grootste succes echter nog komen. In 1963 wordt zijn Manga “Astro Boy” (Tetsuwan Atom) een tekenfilmserie op de televisie. De impact van de reeks is enorm! Ze bepaalt de vorm en de inhoud van de moderne Manga. Tezuka wordt een inspiratie voor een hele generatie tekenaars waarvan velen hun opleiding in zijn studio genieten. Onder andere Katsuhiro Otomo, de maker van “Akira”, is een van hen. Manga’s en Animes van hoogstaande kwaliteit blijven de volgende 2 decennia elkaar opvolgen. In 1989, overladen met prijzen en wereldwijd erkend als dé grootmeester van de Manga, overlijdt hij.

Van rechts naar links
Een Manga, een stripverhaal uit Japan, en een Westerse strip zien er heel verschillend uit, zodat Manga’s gemakkelijk te herkennen zijn. Een Manga is meestal in zwart-wit getekend, en wordt van rechts naar links gelezen. In de meeste vertaalde Manga’s werd dit laatste kenmerk voor het gemak van de lezer opgegeven, maar meer recentere Manga’s werden ook in het Nederlands “omgekeerd” uitgegeven. De personages hebben over het algemeen een geïdealiseerd, androgyn uiterlijk, met grote ogen en weelderig gekleurd haar. Technologische ontwikkelingen spelen, net zoals in de hele Japanse maatschappij, een grote rol. Een Manga wordt wekelijks gepubliceerd in afleveringen van verschillende bladzijden. Het eindresultaat overstijgt de 48 pagina’s zoals wij die gewoon zijn, en kan tot enkele honderden pagina’s tellen.
Manga’s worden onderverdeeld in verschillende doelgroepen. Elke Manga wordt gemaakt met een specifiek publiek in gedachten. Enkele belangrijke categorieën Manga’s zijn:

  • Sho(u)nen: Manga’s voor jongens: veel actie, science-fiction, superhelden en sport.
  • Sho(u)jo: Manga’s voor meisjes: gedetailleerder getekend, handelen over romantiek en liefde, magie en fantasie.
  • Kodomo: Manga’s voor kleine kinderen: met grotere letters, leerzaam, bevatten een wijze les aan het einde van het verhaal. Een beetje vergelijkbaar met onze sprookjes.
  • Seinen: Manga’s voor volwassenen: handelen over filosofie, levensvragen, of maatschappelijke en politieke problemen. Niet zelden overgoten met een flinke portie seks en geweld.

Maatschappelijke betekenis
De maatschappelijke betekenis van de Manga valt in het Westen moeilijk te bevatten, en mag zeker niet onderschat of geridiculiseerd worden. Deze verhalen maken een belangrijk deel uit van de Japanse cultuur. Zelfs handleidingen of instructieboekjes worden in Manga-vorm uitgegeven. Ongeveer 40 % van alle verkochte boeken en tijdschrijften in Japan zijn Manga’s. Hiermee zijn Japanners de grootste consumenten van strips ter wereld. Van de meest populaire reeksen gaan er wekelijks enkele miljoenen exemplaren over de toonbank. Zij worden eveneens omgezet naar films en televisieseries. Striptekenaars, vaak in dienst van een studio, kunnen uitgroeien tot beroemdheden, vergelijkbaar met pop- of filmsterren.

Manga & Anime
Als de Manga de Japanse strip is, dan is de Anime de Japanse tekenfilm. Beide kunstvormen kunnen niet los van elkaar gezien worden, en hebben elkaar in de loop der jaren wederzijds beïnloed. Het grote verschil met de Westerse tekenfilm, is ook in dit geval dat de Anime niet enkel / altijd geschikt is voor kinderen. Eveneens zoals bij de Manga komt er een uitgebreid scala aan onderwerpen aan bod.
De eerste Japanse tekenfilm dateert vermoedelijk uit 1918. Het reeds genoemde “Astro Boy” gaf in de 60-er jaren de Anime een nieuwe impuls en een eigen gezicht. De meest bekende Anime is waarschijnlijk “Akira”, gebaseerd op de gelijknamige Manga van Otomo Katsuhiro. Deze film uit 1988 was een wereldwijd succes, en Akira wordt tot op de dag van vandaag beschouwd als een van de beste tekenfilms ooit. Andere film als “The Ghost in the Shell” en “Spirited Away”, dat in 2003 de oscar voor beste animatiefilm won, droegen bij tot de faam van het genre.

In de Stripotheek
De voorbije jaren hebben verschillende uitgeverijen Japanse Manga’s met wisselend succes op de Nederlandstalige markt geïntroduceerd. Het formaat, de leesrichting en zelfs de inhoud van de verhalen werden echter vaak aangepast aan de Westerse lezer zodat de vertaling en de oorspronkelijke Manga sterk van elkaar verschilden. De verkoop ervan bleef meestal onder de verwachtingen en reeksen werden zodoende reeds na enkele delen afgevoerd. Nu de Manga, ondermeer door de zeer verzorgde uitgaven van uitgeverij Glénat, toch een plaats weet te veroveren op onze stripmarkt, heeft ook Stripotheek De 9de Kunst niet geaarzeld om op deze evolutie in te spelen. De voorbije jaren werden verschillende Manga’s aangekocht zodat wij tegenwoordig een divers aanbod aan onze leden kunnen aanbieden.

Akira (Katsuhiro Otomo)

Post-apocalyptisch Tokyo, begin 21st eeuw. Akira is het verhaal van twee jonge delinquenten: Kaneda, de leider van een motorbende, en Tetsuo, zijn door minderwaardigheidscomplexen geplaagde vriend. Wanneer Tetsuo bij een motorongeval gewond raakt, en hij verzorgd wordt in een geheim regeringslaboratorium, ontwikkelt hij bijzondere krachten. Krachten die algauw angstaanjagende proporties aannemen. Diep in de ingewanden van de vernielde stad, in een kunstmatige coma bij het absolute nulpunt, slaapt ondertussen … Akira!
Katsuhiro Otomo’s talent werd meteen van bij zijn debuut in de jaren ’70 erkend, en zijn baanbrekend werk culmineerde in het epische, enkele 1000-den pagina’s tellende “Akira”. Volgens velen nog steeds de beste grafische roman ooit.

Ghost in the Shell (Masamune Shirow)
“Ghost in the Shell” is een visionaire droom-nachtmerrie. 2029, in een conglomeraatachtige staat die “Japan” genoemd wordt, bestrijdt een speciale legereenheid, “Shell”, het opkomende terrorisme. Een van hen is majoor Kusanagi, een cyborg: half mens, half machine.
Shirow, die alle publiciteit rond zijn eigen persoon mijdt en er tot op heden in geslaagd is details over zijn persoonlijk leven geheim te houden, tekent een maatschappij gedomineerd door technologie. Via uitgebreide netwerken worden gigantische hoeveelheden informatie uitgewisseld. Een privé-leven bestaat niet meer. Wanneer een hacker in dit systeem inbreekt, zijn de gevolgen niet te overzien.

Say Hello to Black Jack (Syuho Sato)
Meteen van bij het verschijnen was “Say Hello to Black Jack” het onderwerp van heel wat controverse. Deze manga vormt een striemende aanklacht tegen het Japanse gezondheidssysteem waarin geld belangrijker lijkt dan levens redden. In vlijmscherpe kronieken, gezien door de ogen van een pas afgestudeerd arts, legt Syuho Sato de zwakheden van de medische wereld bloot: een gebrekkige opleiding, overwerkte en onderbetaalde artsen, peperdure maar falende apparatuur, … . Ondanks, of misschien net dankzij het gevoelige thema is de reeks uitgegroeid tot een waar fenomeen. Zij werd bewerkt voor de televisie, de opleidingen geneeskunde kenden een toevloed aan studenten, en tot in het Japanse parlement werden er vragen over gesteld.

Alice 19th (Yuu Watase)
“Alice 19th” van Yuu Watase is een hedendaagse versie van het bekende “Alice in Wonderland” verhaal. Al heel haar leven staat Alice Seno in de schaduw van haar oudere zus Mayura. Met behulp van een wit konijn ontmoet ze Wakamiya, de jongen op wie ook haar zus haar oog heeft laten vallen. “Alice 19th” is een trage, poëtische Manga die wat inlevingsvermogen van de lezer vergt. Achter de eenvoudige verhaallijn houdt de schrijfster een warm pleidooi voor persoonlijk contact in een wereld waarin de computer de voornaamste vorm van communicatie is geworden.

Usagi Yojimbo (Stan Sakoi)
Usagi Yojimbo is een “dierenreeks” die zich afspeelt in het 17de eeuwse feodale Japan. Miyuamoto Usagi, een meesterloze samoerai, volgt op zijn zwerftochten het Pad van de Krijger. Deze zoektocht dienst enerzijds om zijn spirituele ontwikkeling verder te zetten, en anderzijds om zich te bekwamen in de vechtkunst van de Samoerai.
Tekenaar Stan Sakoi werd geboren in Japan, groeide op in Hawaii, en leeft in California. Usagi was oorspronkelijk een menselijk nevenpersonage in een andere reeks van zijn hand, maar de figuur was hem zo dierbaar dat hij hem promoveerde tot hoofdfiguur.

20th Century Boys (Naoki Urasawa)
Kenji, een jonge dertiger, baat een kleine supermarkt uit. Hij zorgt voor Kanna, de dochter van zijn verdwenen zus. Op een dag wordt een van zijn klanten vermoord teruggevonden. Op de plaats van de misdaad wordt een tekening ontdekt die voor Kenji en zijn vrienden symbool stond voor hun jeugd. “20th Century Boys”, genoemd naar een plaat van T-Rex, gaat over jongens die er als kind van droomden de wereld te redden. Het is een thriller, vermomd als spannend jongensavontuur, en een mijmering over volwassen worden.

Dragonball (Akira Toriyama)
Dragon Ball is een komische Manga. Het is het verhaal van Sangoku, een 14-jarige, wereldvreemde superheld die door Bulma, een meisje, overtuigd wordt om op zoek te gaan naar de 7 magische “Dragon Balls”. Zijn onaangepaste gedrag brengt hen echter vaker in moeilijheden dan dat het hen redt.
Akira Toriyama steekt in “Dragon Ball” de draak met oude Oosterse volksverhalen en legendes. De reeks is razend populair en kende verschillende vervolgen. Het was een van de eerste Manga’s die via tekenfilm wereldwijde bekendheid verwierf.

Gen Barrevoets in Hiroshima (Keiji Nakazawa)
In “Gen Barrevoets in Hiroshima” volgen we het leven van een Japanse familie tijdens Wereldoorlog II. Gen is een baby wanneer de Japanners Pearl Harbour bombarderen, en is nauwelijks 6 jaar oud wanneer een atoombom zijn thuisstad verwoest. Het leven zal nooit meer hetzelfde zijn.
Deze Manga is het aangrijpende, autobiografishe verhaal van tekenaar Keiji Nakazawa. Zijn levenswerk verwierf in het Westen bekendheid toen het in Amerika uitgebracht werd, en het er heel wat stof deed opwaaien. Toch wil “Gen Barrevoets” niet (ver)oordelen. Het verhaal schokt en ontroert de lezer, en is in de eerste plaats een felle aanklacht tegen militarisme en oorlog.

Tot slot volgen nog 3 zogenaamde “Europese Manga’s”. Science-fictionreeksen die qua sfeer, thematiek en manier van vertellen nauw verwant zijn met de Japanse Manga’s.

Nomad (Savoia & Buchet & Morvan & Chagnaud)
De uit Niger afkomstige Arrouan wordt als een wapen gebruikt door de Amerikaanse geheime dienst. Zijn geest is volledig compatibel met de voorwerpen en wezens om hem heen. Op een dag komt het echter tot een kortsluiting, en gaat hij ervandoor.

Kazandou (Chabuel & Gess & Banzet & Color Twins)
Op de planeet Kazandou is het leven geen pretje. Aan de Zelfkant, in de steek gelaten door het Intergalactische Consortium, leven de Mutanten. In de ghetto’s van 412 lopen de bewoners dan weer het risico ten prooi te vallen aan de zielenvreters.

HK (Trantkat & Morvan & Trannoy & Th Trube & Color Twins)
Een voor een neemt De As de macht weer over op de planeten die zich tijdens de onafhankelijkheidsoorlog hebben afgescheiden. Nu is het de beurt aan Avalon, een mijnplaneet. De bevolking reageert erg verdeeld op de gebeurtenissen. Het duurt niet lang of de verschillende belangen botsen.

Alle Manga’s waarbij in de Nederlandse versie de oorspronkelijke vorm gerespecteerd werd (kleiner formaat, zwart-wit, omgekeerd lezen, …) werden in het speciale Manga-rek bij elkaar gezet.

Tot slot kijkt Stripotheek De 9de Kunst eveneens uit naar de nieuwe uitgaven van uitgeverij Kana. Deze uitgeverij, al jaren actief op de Franse Manga-markt, brengt vanaf de maand mei een hele resem Manga’s in het Nederlands uit.

Veel leesplezier!